Σύντομη αναδρομή και επιρροές
Η Συστημική-Οικογενειακή Θεραπεία εμφανίζεται από τη δεκαετία του 50 και στρέφει την προσοχή από το άτομο, τις ενδοψυχικές συγκρούσεις και τα γραμμικά αίτια στην οικογένεια και στις αλληλεπιδράσεις των μελών της ως διαδικασίες όπου η αιτιότητα είναι κυκλική. Αφορμή στάθηκαν οι παρατηρήσεις γύρω από την ανάπτυξη σχιζοφρένειας σε νεαρούς ασθενείς, και με πρωτοστάτες τους Ackerman, Bowenκαι Jackson, άρχισαν να εμπλέκονται και τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας στη θεραπεία. Ιδιαίτερη σημασία είχαν η έννοια του διπλού δεσμού (διπλά-αντιφατικά μηνύματα)και η «σχιζοφρενογόνος» μητέρα. Με επιρροές από τη Γενική Θεωρία των Συστημάτων και την Κυβερνητική, διαμορφώθηκε αρχικά η συστημική προσέγγιση, η οποία εφαρμόστηκε στην οικογενειακή θεραπεία. Με το πέρασμα του χρόνου η συστημική θεραπεία έχει εξελιχθεί αρκετά και έχει αναπτύξει διαφορετικά ρεύματα και σχολές. Αν και πολλές φορές ταυτίζονται, η οικογενειακή θεραπεία είναι μία μόνο έκφανση της συστημικής. Η τελευταία βλέπει όχι μόνο την οικογένεια, αλλά και το άτομο, τα ζεύγη, καθώς και ευρύτερα πλαίσια ως συστήματα με επιμέρους υποσυστήματα.
Η έννοια του συστήματος
Τι είναι όμως το σύστημα; Σύμφωνα με τον ορισμό, πρόκειται για ένα σύνολο που περιλαμβάνει όχι μόνο το απλό άθροισμα των μελών του αλλά και τις ιδιότητές τους, τις σχέσεις μεταξύ των μελών, και τις αλληλεπιδράσεις τους με το περιβάλλον. Στόχος κάθε συστήματος είναι η επιβίωσή του, η οποία επιτυγχάνεται μέσα από την ομοιόσταση, την ισορροπία δηλαδή τουσυστήματος.
Η εκδήλωση της ψύχωσης μέσα στην οικογένεια
Εξετάζοντας τα παραπάνω στο πλαίσιο της οικογένειας, όταν η ισορροπία αυτή διαταράσσεται λόγω δυσλειτουργικών μοτίβων επικοινωνίας και ασταθών σχέσεων, εκδηλώνεται το σύμπτωμα ως «κόλλα» που θα κρατήσει το σύστημα ενωμένο δίνοντάς του έναν νέο λόγο ύπαρξης. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι Υποδεικνυόμενος Ασθενής (IdentifiedPatient – IP) είναι το μέλος της οικογένειας που «κουβαλάει» τα συμπτώματα δυσλειτουργίας όλου του συστήματος, εκφράζοντας το πρόβλημα που στην πραγματικότητα αφορά τις σχέσεις και δυναμικές όλων των μελών, ίσως ως ο πιο ευάλωτος τη δεδομένη στιγμή. Είναι μεγάλη πρόκληση μέσα στη θεραπεία να διατηρηθεί η ουδετερότητα και να μην επιρρίπτονται ευθύνες είτε στον ασθενή είτε στα υπόλοιπα μέλη. Αποφεύγοντας τις «ετικέτες» και εστιάζοντας στις μεταξύ τους αλληλεπιδράσεις ώστε να επέλθει η αλλαγή ακριβώς εκεί, διαμορφώνεται το κατάλληλο έδαφος για ναυφεθούν τα συμπτώματα. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι η συστημική θεραπεία απορρίπτει τους γενετικούς-βιολογικούς παράγοντες και τον πρωταρχικό ρόλο της φαρμακοθεραπείας. Έρχεται μάλλον περισσότερο απαρτιωτικά, για να υποστηρίξει την αλληλεπίδραση γενετικής και περιβάλλοντος και να εξηγήσει όχι τόσο την εμφάνιση, αλλά περισσότερο τους τρόπους διατήρησης της ψυχοπαθολογίας, βοηθώντας στην πρόληψη των υποτροπών και συμβάλλοντας στην επανένταξη των ασθενών στην κοινότητα, όπου η οικογένεια αποτελεί τη θεμελιώδη και πρώτη ομάδα.
Βιβλιογραφία
- Bateson, G., Jackson, D. D., Haley, J., & Weakland, J. (2007). Toward a theory of schizophrenia. Systems Research and BehavioralScience, 1(4), 251–264. https://doi.org/10.1002/bs.3830010402.
- Fellin, L. C., De Jaegher, H., Finn, M., Reijmers, E., &Galbusera, L. (2025). Editorial: Systemic explanations of psychological symptoms in clinical and research practice. Frontiers in Psychology, 16, 1603236. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1603236.
- Millar, C. (2022). Systemic Therapies and Consultation for People who Experience Psychosis. Clin Schizophr Relat Psychoses, 10.3371/CSRP.MC.031422.
- von Schlippe, A., & Schweitzer, J. (2008). Εγχειρίδιο της συστημικής θεραπείας και συμβουλευτικής (Ε. Μοτάκη, Μετ.). UniversityStudioPress.
- von Sydow, K., Beher, S., & Retzlaff, R. (2024). Systemic Psychotherapy: An introduction to its theoretical foundations and clinical practice. DeutschesÄrzteblatt International, 121(23), 783-792. https://doi.org/10.3238/arztebl.m2024.0194.
Μαρία-ΣτέλλαΠανίδου
Ψυχολόγος, MSc
Σωματείο «Ίκελος» – Μονάδα Έγκαιρης Παρέμβασης στην Ψύχωση
Πρόγραμμα «Αττική 2021-2027»
«Λειτουργία μιας (1) νέας μονάδας ψυχικής υγείας του Σωματείου Ίκελος»
Κωδικός ΟΠΣ: 6021553
