Στην καθημερινή μας αλληλεπίδραση με τα παιδιά, έχουμε μάθει να βασιζόμαστε κυρίως στη λεκτική επικοινωνία. Τι συμβαίνει όμως όταν ένα παιδί δεν μπορεί να εκφραστεί με λόγια; Όταν δεν μπορεί να πει «φοβάμαι», «κουράστηκα» ή «δεν καταλαβαίνω»; Σε αυτές τις περιπτώσεις, η συμπεριφορά αποκτά έναν διαφορετικό ρόλο. Γίνεται το βασικό μέσο επικοινωνίας του παιδιού.
Ιδιαίτερα σε παιδιά που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού ή παρουσιάζουν δυσκολίες στην επικοινωνία, η συμπεριφορά δεν αποτελεί απλώς μια αντίδραση, αλλά ένα μήνυμα που χρειάζεται ερμηνεία. Σύμφωνα με το DSM-5, τα ελλείμματα στην κοινωνική επικοινωνία και αλληλεπίδραση αποτελούν βασικό χαρακτηριστικό του αυτισμού, γεγονός που καθιστά τη μη λεκτική έκφραση ιδιαίτερα σημαντική (American Psychiatric Association, 2013).
Συχνά, συμπεριφορές όπως η ένταση, η απομόνωση, η επιθετικότητα ή η άρνηση συμμετοχής χαρακτηρίζονται ως «προβληματικές». Ωστόσο, η σύγχρονη επιστημονική προσέγγιση υποστηρίζει ότι η συμπεριφορά δεν είναι το ίδιο το πρόβλημα, αλλά η έκφραση μιας υποκείμενης ανάγκης. Όπως αναφέρουν οι Cooper, Heron και Heward (2020), κάθε συμπεριφορά εξυπηρετεί μια λειτουργία, είτε πρόκειται για την αναζήτηση προσοχής, την αποφυγή μιας δυσάρεστης κατάστασης, είτε για την κάλυψη αισθητηριακών αναγκών.
Για παράδειγμα, ένα παιδί που φωνάζει μέσα στην τάξη μπορεί να προσπαθεί να αποφύγει μια δραστηριότητα που δεν κατανοεί, ενώ ένα παιδί που αποσύρεται ενδέχεται να βιώνει αισθητηριακή υπερφόρτωση. Αντίστοιχα, μια επιθετική αντίδραση μπορεί να αποτελεί ένδειξη έντονης απογοήτευσης ή αδυναμίας έκφρασης συναισθημάτων. Η κατανόηση αυτών των συμπεριφορών προϋποθέτει συστηματική παρατήρηση και ανάλυση του πλαισίου στο οποίο εμφανίζονται.
Σε αυτό το σημείο, ιδιαίτερη σημασία αποκτά η λειτουργική ανάλυση της συμπεριφοράς (Functional Behavior Analysis – FBA), η οποία εστιάζει στην κατανόηση των αιτιών και των συνεπειών μιας συμπεριφοράς (O’Neill et al., 2015). Μέσα από την παρατήρηση του «τι συμβαίνει πριν» (antecedents), «τι συμβαίνει κατά τη διάρκεια» και «τι ακολουθεί» (consequences), μπορούμε να εντοπίσουμε τη λειτουργία της συμπεριφοράς και να σχεδιάσουμε κατάλληλες παρεμβάσεις.
Η μετατόπιση από μια τιμωρητική προσέγγιση σε μια προσέγγιση κατανόησης και υποστήριξης αποτελεί κρίσιμο βήμα. Αντί να εστιάζουμε στο «πώς θα σταματήσει η συμπεριφορά», είναι πιο ουσιαστικό να διερευνήσουμε «τι προσπαθεί να επικοινωνήσει το παιδί». Η διδασκαλία εναλλακτικών τρόπων επικοινωνίας, όπως η χρήση εικόνων, συμβόλων ή ενισχυμένου λόγου, συμβάλλει ουσιαστικά στη μείωση των δυσλειτουργικών συμπεριφορών και στην ενίσχυση της αυτονομίας του παιδιού (Prizant, 2015).
Σε αυτό το πλαίσιο, ο ρόλος της οικογένειας και των επαγγελματιών είναι καθοριστικός. Η συνεργασία μεταξύ γονέων, εκπαιδευτικών και διεπιστημονικών ομάδων ενισχύει την κατανόηση της συμπεριφοράς και επιτρέπει τη συνέπεια στις παρεμβάσεις. Τα Κέντρα Ημέρας, όπως το «ΙΚΕΛΟΣ», προσφέρουν ένα οργανωμένο και υποστηρικτικό περιβάλλον, όπου μέσα από εξατομικευμένα προγράμματα και επιστημονικά τεκμηριωμένες πρακτικές, ενισχύεται η επικοινωνία, η κοινωνική ένταξη και η συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών.
Τέλος, είναι σημαντικό να επαναπροσδιορίσουμε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη συμπεριφορά των παιδιών. Ένα παιδί που δεν μιλά δεν είναι ένα παιδί χωρίς ανάγκες ή συναισθήματα. Είναι ένα παιδί που εκφράζεται με διαφορετικό τρόπο. Και η δική μας ευθύνη είναι να μάθουμε να ακούμε πέρα από τις λέξεις. Γιατί πίσω από κάθε συμπεριφορά υπάρχει πάντα ένα μήνυμα και πίσω από κάθε μήνυμα, ένα παιδί που ζητά να γίνει κατανοητό.
Σιαμπάνη Κατερίνα
Κοινωνική Λειτουργός
Κέντρο Ημέρας παιδιών, εφήβων και νέων ενηλίκων Π.Ε. Αχαΐας.
Βιβλιογραφία
Prizant, B. M. (2015). Uniquely human: A different way of seeing autism. Simon & Schuster.https://www.perlego.com/book/3592675/uniquely-human-a-different-way-of-seeing-autism-revised-and-expanded-pdf
Prizant, B. M. (2016). Uniquely human (Revised & expanded edition). Profile Books.https://www.overdrive.com/media/2611527/uniquely-human
O’Neill, R. E., Albin, R. W., Storey, K., Horner, R. H., & Sprague, J. R. (2015). Functional assessment and program development for problem behavior (3rd ed.). Cengage Learning.https://books.google.com/books?id=JwR1CgAAQBAJ
Cooper, J. O., Heron, T. E., & Heward, W. L. (2020). Applied behavior analysis (3rd ed.). Pearson.https://www.perlego.com/book/810394/applied-behavior-analysis-pdf
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.).https://psychiatry.org/psychiatrists/practice/dsm
