Στην καθημερινή κλινική πρακτική, όταν ένα παιδί, ένας έφηβος ή ένας ενήλικας εμφανίζει ένα σύμπτωμα —όπως άγχος, επιθετικότητα, απόσυρση ή σωματικές ενοχλήσεις— η πρώτη και πιο αυθόρμητη αντίδραση είναι να αναζητήσουμε τρόπους για να το μειώσουμε ή να το εξαλείψουμε. Ωστόσο, η σύγχρονη ψυχοθεραπευτική σκέψη προτείνει μια διαφορετική οπτική: αντί να εστιάζουμε αποκλειστικά στην εξάλειψη του συμπτώματος, να διερευνούμε τι λειτουργία επιτελεί. Το ερώτημα «τι εξυπηρετεί;» δεν αναιρεί τη σημασία της ανακούφισης από τη δυσφορία, αλλά ανοίγει έναν πιο ουσιαστικό δρόμο κατανόησης της ανθρώπινης συμπεριφοράς.
Ένα σύμπτωμα, όσο δυσάρεστο κι αν είναι, συχνά δεν αποτελεί απλώς μια δυσλειτουργία, αλλά μια προσπάθεια προσαρμογής σε μια δύσκολη εσωτερική ή εξωτερική πραγματικότητα. Μπορεί να λειτουργεί ως τρόπος διαχείρισης έντονων συναισθημάτων, ως προστασία από καταστάσεις που βιώνονται ως απειλητικές ή ως μέσο έκφρασης αναγκών που δεν μπορούν να διατυπωθούν άμεσα με λόγια. Με αυτή την έννοια, το σύμπτωμα δεν είναι μόνο πρόβλημα· είναι και μια μορφή «λύσης», έστω προσωρινής ή περιορισμένης. Η κατανόηση αυτής της λειτουργικής διάστασης αποτελεί βασική αρχή σε πολλές σύγχρονες προσεγγίσεις της ψυχοθεραπείας.
Ιδιαίτερα η συστημική προσέγγιση τονίζει ότι το άτομο δεν μπορεί να γίνει κατανοητό απομονωμένα, αλλά μέσα στο πλαίσιο των σχέσεων στις οποίες ανήκει. Το σύμπτωμα δεν αφορά αποκλειστικά το ίδιο το άτομο, αλλά συχνά συνδέεται με τη δυναμική της οικογένειας ή άλλων σημαντικών συστημάτων. Μέσα από αυτή την οπτική, ένα παιδί που εμφανίζει άγχος ή μια δυσκολία στη συμπεριφορά μπορεί, άθελά του, να «εκφράζει» εντάσεις ή ανισορροπίες που υπάρχουν στο περιβάλλον του. Παράλληλα, η έννοια της ομοιόστασης περιγράφει την τάση των συστημάτων να διατηρούν μια σταθερή κατάσταση, ακόμη και όταν αυτή δεν είναι λειτουργική. Ένα σύμπτωμα μπορεί, επομένως, να συμβάλλει στη διατήρηση αυτής της ισορροπίας, αποτρέποντας αλλαγές που βιώνονται ως απειλητικές ή περιορίζοντας συγκρούσεις μεταξύ των μελών.
Σε αυτό το πλαίσιο, η άμεση και επιφανειακή εξάλειψη ενός συμπτώματος χωρίς κατανόηση της λειτουργίας του ενδέχεται να μην έχει σταθερά αποτελέσματα. Συχνά παρατηρείται είτε η επανεμφάνιση του ίδιου συμπτώματος είτε η αντικατάστασή του από κάποιο άλλο. Αυτό συμβαίνει επειδή η ανάγκη που εξυπηρετούσε το σύμπτωμα παραμένει ενεργή, ακόμη κι αν η μορφή της αλλάξει. Για παράδειγμα, ένα παιδί που εκδηλώνει έντονο άγχος μπορεί να διατηρεί την προσοχή και τη φροντίδα των γονέων του, ενώ ένας έφηβος με επιθετική συμπεριφορά μπορεί να εκφράζει συναισθήματα που δεν έχει μάθει να αναγνωρίζει ή να επικοινωνεί με άλλους τρόπους. Αντίστοιχα, η απόσυρση μπορεί να λειτουργεί ως προστασία από την απόρριψη, ενώ τα σωματικά συμπτώματα συχνά εκφράζουν ψυχική ένταση που δεν βρίσκει άλλη διέξοδο.
Σύγχρονες θεωρητικές προσεγγίσεις, όπως η δικτυακή θεώρηση της ψυχοπαθολογίας, ενισχύουν περαιτέρω αυτή την κατανόηση. Σύμφωνα με αυτές, τα συμπτώματα δεν αποτελούν απλώς εκδηλώσεις μιας υποκείμενης διαταραχής, αλλά συνδέονται μεταξύ τους σε ένα δυναμικό δίκτυο αλληλεπιδράσεων. Κάθε σύμπτωμα μπορεί να επηρεάζει και να ενισχύει άλλα, δημιουργώντας κύκλους που διατηρούν τη δυσκολία. Η κατανόηση της λειτουργίας ενός συμπτώματος μέσα σε αυτό το δίκτυο καθίσταται κρίσιμη, καθώς επιτρέπει πιο στοχευμένες και ουσιαστικές παρεμβάσεις.
Η μετατόπιση, λοιπόν, από το «πώς θα το σταματήσουμε» στο «τι εξυπηρετεί» αλλάζει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε την ψυχολογική δυσκολία. Ερωτήματα όπως «πότε εμφανίζεται το σύμπτωμα και πότε όχι», «ποιοι επηρεάζονται περισσότερο» ή «τι θα άλλαζε αν το σύμπτωμα εξαφανιζόταν» βοηθούν στην ανάδειξη της λειτουργίας του και ανοίγουν τον δρόμο για βαθύτερη κατανόηση. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, η παρέμβαση δεν στοχεύει μόνο στη μείωση του συμπτώματος, αλλά και στη δημιουργία εναλλακτικών, πιο λειτουργικών τρόπων κάλυψης των αναγκών που αυτό εξυπηρετεί.
Η προσέγγιση αυτή δεν υποτιμά τη σημασία της ανακούφισης από τον πόνο ή τη δυσφορία. Αντίθετα, την ενισχύει, καθώς επιδιώκει αλλαγές με μεγαλύτερη διάρκεια και βάθος. Αναγνωρίζοντας ότι τα συμπτώματα έχουν νόημα και λειτουργία, μπορούμε να τα προσεγγίσουμε όχι μόνο ως εμπόδια, αλλά και ως πολύτιμες ενδείξεις για το τι χρειάζεται πραγματικά να αλλάξει στη ζωή ενός ανθρώπου και στο πλαίσιο μέσα στο οποίο ζει.
Βιβλιογραφία
Borsboom, D., & Cramer, A. O. J. (2013). Network analysis: An integrative approach to the structure of psychopathology. Annual Review of Clinical Psychology, 9, 91–121.
Carr, A. (2012). Family Therapy: Concepts, Process and Practice (3rd ed.). Wiley.
Minuchin, S. (1974). Families and Family Therapy. Harvard University Press.
Nichols, M. P. (2013). Family Therapy: Concepts and Methods (10th ed.). Pearson.
Watzlawick, P., Weakland, J., & Fisch, R. (1974). Change: Principles of Problem Formation and Problem Resolution. Norton.
Bateson, G. (1972). Steps to an Ecology of Mind. University of Chicago Press.
ΚΑΡΤΣΑΚΗ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ
